Sudah sudahlah, jerebu bukan perkara biasa

SAUDARA PENGARANG

Sudah, sudahlah mengajar rakyat hidup dengan jerebu seolah-olah itu sahaja yang mampu kita lakukan. Suruh tutup tingkap. Suruh pakai pelitup muka. Suruh kurangkan kegiatan di luar. Kemudian, tunggu hujan.

Nasihat itu perlu. Tidak ada siapa mempertikaikannya. Tetapi jangan sampai begitu panjang nasihat untuk orang yang terpaksa menghidu asap, begitu pendek pula cerita tentang tindakan terhadap pihak yang menyebabkannya.

Yang patut diubah ialah perbuatan pencemar, bukan seluruh kehidupan rakyat semata-mata untuk menyesuaikan diri dengan pencemaran. Kita tidak menafikan pengaruh cuaca.

METMalaysia, dalam kenyataan pada 11 Mei 2026, mengingatkan bahawa jerebu setempat dan rentas sempadan boleh berlaku ketika kemuncak Monsun Barat Daya sekiranya pembakaran terbuka tidak dikawal.

Musim dan cuaca memang ada peranannya. Tetapi pembakaran yang boleh dicegah tetap perlu dicegah. Jangan pula semua kesalahan diletakkan pada angin, sedangkan keputusan manusia tidak habis disiasat. Jerebu bukan sekadar mengganggu pemandangan.

Pertubuhan Kesihatan Sedunia menjelaskan bahawa zarah halus PM2.5 dalam asap kebakaran dikaitkan dengan kematian pramatang dan boleh menyebabkan atau memburukkan penyakit paru-paru serta jantung. Ini soal kesihatan manusia, bukannya semata-mata soal langit tidak cukup biru.

Dalam kenyataan 17 September 2026, SUHAKAM turut mengingatkan bahawa pekerja luar dan golongan berpendapatan rendah mungkin mempunyai pilihan yang lebih terhad untuk mengelakkan pendedahan.

Jadi, sebelum begitu mudah menyuruh orang duduk di rumah, fikirkan juga orang yang rezekinya di luar rumah. Kalau penghantar makanan berhenti bekerja, siapa hendak membayar sewanya?

Kalau peniaga kecil menutup gerai, dari mana hendak datang belanja dapur?

Jangan sampai nasihat itu betul dari segi kesihatan, tetapi orang yang menerimanya dibiarkan menyelesaikan sendiri segala kesusahan yang menyusul.

Undang-Undang Bukan Sekadar Untuk Disebut

Perkara 5(1) Perlembagaan Persekutuan melindungi kehidupan dan kebebasan diri.

Dalam Tan Tek Seng v Suruhanjaya Perkhidmatan Pendidikan & Anor [1996] 1 MLJ 261, Mahkamah Rayuan membincangkan erti kehidupan dengan mengambil kira kualiti hidup, termasuk persekitaran yang munasabah sihat dan bebas pencemaran.

Kes itu bukan kes tuntutan jerebu. Pemerhatian tersebut juga bukan tiket automatik untuk menang pampasan.

Namun, ia memberi asas penting kepada hujah bahawa perlindungan kehidupan tidak boleh dipisahkan begitu sahaja daripada keadaan persekitaran tempat manusia hidup.

Pada hemat saya, ganjil sekali kalau hak untuk hidup dibicarakan dengan begitu megah, tetapi apabila rakyat meminta udara yang lebih bersih, permintaan itu dianggap terlalu besar.

Malaysia sudah mempunyai undang-undang pencemaran udara. Melalui pindaan 2024, Akta A1712, hukuman utama bagi pelanggaran seksyen 22(1) Akta Kualiti Alam Sekeliling 1974 ialah denda antara RM10,000 hingga RM1 juta, atau penjara sehingga lima tahun, atau kedua-duanya.

Seksyen 29A pula meliputi perbuatan melakukan, membenarkan, mengarahkan atau menyebabkan pembakaran terbuka, tertakluk kepada ketetapan undang-undang berkenaan.

Perkataan “membenarkan” dan “mengarahkan” itu penting. Pada pandangan saya, siasatan tidak patut berhenti pada orang yang memegang mancis apabila bukti menunjukkan ada orang lain yang memberi arahan.

Kita juga perlu mengakui tindakan yang telah diumumkan. Pada 2 September 2026, Kementerian Sumber Asli dan Kelestarian Alam mengumumkan bahawa permohonan baharu Lesen Pelanggaran di bawah Peraturan-Peraturan Kualiti Alam Sekeliling (Udara Bersih) 2014 tidak lagi akan dipertimbangkan.

Penguatkuasaan penuh peraturan itu disasarkan bermula pada 1 Januari 2027.

Elok. Langkah yang baik patut disokong. Tetapi selepas pengumuman, rakyat berhak bertanya: Bagaimana pelaksanaannya, siapa yang diperiksa, dan apakah hasilnya?

Jangan sekadar beritahu rakyat berapa berat hukumannya. Tunjukkan bagaimana undang-undang itu digunakan untuk mencegah pencemaran.

Api di Seberang Bukan Alasan Untuk Kita Angkat Tangan

Ada yang mungkin bertanya; kalau kebakaran berlaku di luar negara, apa yang Malaysia boleh buat? Lebih banyak daripada sekadar menunggu angin berubah arah.

Perkara 73(a) Perlembagaan membenarkan Parlimen menggubal undang-undang yang mempunyai kesan di luar Malaysia, dalam lingkungan kuasa perundangan yang diberikan oleh Perlembagaan.

Maka, lokasi perbuatan di luar negara tidak dengan sendirinya menutup pintu perundangan kita. Tentulah ini tidak bermaksud pegawai Malaysia boleh masuk sesuka hati ke Indonesia untuk menangkap orang atau menggeledah pejabat.

Kuasa menggubal undang-undang tidak sama dengan kuasa menjalankan penguatkuasaan di wilayah negara lain. Kerjasama yang sah tetap diperlukan. Tetapi perlunya kerjasama bukan alasan untuk tidak menyediakan undang-undang. Kedua-duanya mesti diusahakan bersama.

Singapura mempunyai Transboundary Haze Pollution Act 2014. Seksyen 4 membolehkan Akta itu menjangkau perbuatan di luar Singapura yang menyebabkan atau menyumbang kepada jerebu di negara tersebut.

Seksyen 5 dan 6 membolehkan pendakwaan jenayah dan tuntutan ganti rugi, manakala seksyen 9 dan 10 menyediakan notis pencegahan dan kuasa mendapatkan maklumat.

Malaysia tidak perlu menyalinnya bulat-bulat. Tetapi kita juga tidak patut menutup perbincangan dengan jawapan mudah bahawa perkara ini mustahil dibuat.
Yang perlu disediakan ialah peruntukan yang jelas.

Perbuatan apa yang boleh diambil tindakan, pihak mana yang boleh dipertanggungjawabkan, dan apakah hubungan perbuatan itu dengan pencemaran di Malaysia.

Urusan mendapatkan bukti, menyampaikan dokumen mahkamah dan melaksanakan penghakiman perlu dirancang dari awal. Jangan tunggu kes tersangkut, barulah masing-masing mencari siapa yang sepatutnya menguruskan perkara itu.

Siasat yang Menyalakan Api dan yang Memberi Arahan

Kalau ada dakwaan berasas terhadap syarikat berkaitan Malaysia, siasatlah. Jangan terlalu cepat melindungi nama syarikat sehingga terlupa melindungi orang yang menghidu asap.

Namun, kita mesti membezakan antara nama yang disebut dalam laporan dengan tanggungjawab yang dibuktikan.

Kita tidak boleh menghukum syarikat semata-mata kerana pemiliknya orang Malaysia, sebagaimana kita tidak boleh melepaskannya semata-mata atas alasan yang sama.

Periksa siapa yang mengurus operasi. Siapa yang membuat keputusan pembukaan tanah? Siapa yang menerima amaran kebakaran? Adakah langkah pencegahan dilaksanakan, atau sekadar tertulis dalam dokumen?

Dua keputusan Mahkamah Agung United Kingdom berguna sebagai perbandingan. Vedanta Resources plc v Lungowe [2019] UKSC 20 dan Okpabi v Royal Dutch Shell plc [2021] UKSC 3.

Kedua-duanya menunjukkan bahawa syarikat induk boleh berdepan tuntutan berdasarkan penglibatan atau tanggungjawab yang diambilnya sendiri dalam kegiatan anak syarikat. Pemilikan saham sahaja bukan penentunya.

Ini kes sivil, bukan sabitan jenayah. Keputusan tersebut membenarkan tuntutan diteruskan, bukannya memutuskan secara muktamad bahawa syarikat berkenaan bertanggungan. Ia juga tidak mengikat mahkamah Malaysia.

Pengajaran yang boleh diambil ialah perbuatan syarikat induk sendiri perlu diperiksa, bukan hanya hubungan namanya dengan anak syarikat.

Jawapan “itu urusan anak syarikat” tidak patut menamatkan siasatan sebelum diketahui siapa sebenarnya mengurus dan menentukan kegiatan berkenaan.

Sudah tentu pembuktiannya bukan mudah. Profesor Alan Khee-Jin Tan, dalam kajian NUS pada 2015 tentang undang-undang jerebu Singapura, menghuraikan masalah peta konsesi, pertindihan hak tanah dan pembuktian kawalan sebenar.

Satu titik panas pada peta belum cukup untuk menjawab semua persoalan undang-undang.

Sebab itulah saya mahu pasukan penyiasatan khusus yang menghimpunkan pakar alam sekitar, pakar satelit dan cuaca, penyiasat korporat serta pendakwa. Cantumkan bukti saintifik dengan rekod tanah, arahan operasi dan keterangan saksi.

Jangan harapkan satu jabatan menyelesaikan semuanya dengan kepakaran dan peruntukan yang tidak mencukupi.

Seksyen 8 undang-undang Singapura juga menggunakan anggapan keterangan yang boleh disangkal; apabila fakta asas tertentu dibuktikan, fakta lain yang ditetapkan undang-undang boleh dianggap wujud, tetapi masih boleh dicabar.

Malaysia boleh meneliti pendekatan ini dengan jaminan perbicaraan yang adil.

Kita mahu kes yang kukuh, bukan tuduhan yang paling lantang. Tetapi untuk mendapatkan kes yang kukuh, usaha mencari bukti pun mestilah bersungguh-sungguh.

Jaga Hubungan Baik, Jangan Rakyat Sahaja Mengalah

Saya tidak menyeru Malaysia bermusuh dengan Indonesia. Yang perlu dituntut ialah kerjasama dan tanggungjawab, bukannya permusuhan antara rakyat dua negara. Perjanjian ASEAN mengenai Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan 2002 sudah menyediakan asasnya.

Perkara 4(2) menghendaki negara asal jerebu memberikan respons segera terhadap permintaan maklumat atau perundingan daripada negara yang terjejas atau mungkin terjejas.

Perkara 4(3) pula menghendaki langkah perundangan, pentadbiran atau langkah lain untuk melaksanakan kewajipan perjanjian.

Gunakanlah peruntukan itu. Minta maklumat yang khusus. Usahakan akses kepada bukti melalui saluran yang sah. Tetapkan tindakan susulan dan tempoh untuk menilai kemajuannya.

Hubungan baik sepatutnya memudahkan penyelesaian, bukannya menjadi sebab persoalan sukar tidak pernah dibangkitkan. Perkara 27 memang menetapkan penyelesaian pertikaian secara baik melalui perundingan atau rundingan.

Tetapi perjanjian itu tidak menyediakan pampasan automatik untuk keluarga yang terjejas. Sebab itu kerjasama ASEAN dan undang-undang domestik perlu berjalan seiring.

Dalam Pulp Mills on the River Uruguay (Argentina v Uruguay), penghakiman 20 April 2010, Mahkamah Keadilan Antarabangsa menjelaskan pada perenggan 197 bahawa kewajipan negara tidak tamat dengan menyediakan peraturan.

Negara juga perlu bersungguh-sungguh menguatkuasakannya dan mengawasi kegiatan pengendali. Penjelasan itu dibuat dalam konteks perjanjian sungai berkenaan, bukan sebagai keputusan terhadap Malaysia atau Indonesia.

Namun, pengajarannya penting. Usaha kerajaan perlu dinilai pada pelaksanaan, bukan kewujudan undang-undang semata-mata.

Perkara 3(3) perjanjian ASEAN pula menyokong langkah berjaga-jaga walaupun kepastian saintifik belum lengkap.

Ertinya, pencegahan tidak semestinya perlu menunggu semua persoalan selesai. Untuk menghukum pihak tertentu, pembuktian menurut undang-undang tetap diperlukan.

Berhati-hati sebelum menghukum itu wajib. Berlengah-lengah mencegah bahaya itu perkara lain. Jangan kelirukan kedua-duanya.

Pencemar Patut Menanggung Akibat

Bayangkan seorang pekerja terpaksa mengambil cuti tanpa gaji, atau sebuah keluarga terpaksa menanggung belanja rawatan akibat pencemaran yang dapat dibuktikan berpunca daripada kecuaian pihak lain. Adilkah kalau mereka sahaja yang diminta menanggung semuanya?

Prinsip 13 Deklarasi Rio 1992 menyeru pembangunan undang-undang mengenai liabiliti dan pampasan kepada mangsa pencemaran. Prinsip 16 pula membawa pendekatan pencemar membayar.

Deklarasi ini bukan perintah pampasan yang boleh terus dikuatkuasakan di Malaysia, tetapi ia memberi arah yang wajar bagi pembaharuan undang-undang.

Akta Kualiti Alam Sekeliling mempunyai beberapa peruntukan berkaitan. Seksyen 46E membolehkan mahkamah memerintahkan pampasan bagi kerugian atau kerosakan harta selepas sabitan, tertakluk kepada syaratnya.

Seksyen 47 pula membolehkan Ketua Pengarah menuntut kos tindakan tertentu untuk menangani pencemaran. Namun, ini bukan laluan automatik bagi semua bil perubatan, kehilangan pendapatan dan kos kesihatan awam akibat jerebu.

Saya mahu jurang itu ditangani. Sediakan tuntutan bagi kemudaratan yang dibuktikan, cara yang sesuai untuk mangsa membawa tuntutan bersama, serta bantuan supaya kos guaman tidak menutup pintu keadilan.

Jangan akhirnya kita berkata kepada mangsa. Hak memang ada, tetapi kalau tidak mampu membayar untuk menuntutnya, tanggung sahajalah sendiri. Pencegahan oleh syarikat juga mesti diperketat.

Prinsip 17 Prinsip-Prinsip Panduan PBB mengenai Perniagaan dan Hak Asasi Manusia menekankan usaha mengenal pasti, mencegah, mengurangkan dan menjelaskan cara kesan buruk terhadap hak asasi ditangani.

Panduan ini bukan kesalahan jenayah Malaysia dengan sendirinya. Kewajipan yang boleh dikuatkuasakan perlu digubal dalam undang-undang kita.

Bagi kegiatan yang berisiko, saya mahu syarikat diwajibkan menunjukkan penilaian risiko kebakaran, langkah pencegahan, pengawasan kontraktor dan tindakan apabila amaran diterima. Bentuk kewajipan itu mestilah sepadan dengan risiko serta peranan masing-masing.

Jangan cukup dengan kempen hijau dan gambar menanam pokok. Yang hendak diperiksa ialah amalan sebenar.

Kali Ini, Beri Tarikh dan Tunjukkan Hasil

Desakan menggubal Akta Udara Bersih perlu disertai tuntutan yang jelas. SUHAKAM, dalam kenyataan September 2026, menggesa supaya akta itu menetapkan piawaian kualiti udara ambien yang boleh dikuatkuasakan.

Yang dimaksudkan ialah mutu udara persekitaran yang dihidu orang ramai.

Saya mahu undang-undang itu menetapkan agensi mana yang wajib bertindak, tindakan apa yang perlu diambil apabila pencemaran melepasi tahap tertentu, dan bagaimana rakyat boleh mencabar kegagalan menjalankan kewajipan tersebut. Data serta kemajuan pelaksanaannya mesti boleh diperiksa.

Kita tidak meminta kerajaan mengawal angin. Kita meminta kerajaan menggunakan kuasanya dengan bersungguh-sungguh.

Pencemar di dalam Malaysia juga mesti diambil tindakan; jangan semua perhatian kepada asap dari luar dijadikan alasan untuk melepaskan pihak di sini.

Cadangan saya, kerajaan menerbitkan pelan tindakan dalam 30 hari, lengkap dengan agensi peneraju, keperluan penyiasatan dan jadual rundingan awam. Tetapkan sasaran membentangkan rang undang-undang dalam enam bulan.

Ini tempoh yang saya cadangkan supaya usaha tersebut tidak dibiarkan tanpa penghujung, bukannya tempoh yang sudah diwajibkan undang-undang.

Sementara itu, gunakan kuasa sedia ada apabila syaratnya dipenuhi. Undang-undang baharu tidak patut menjadi alasan untuk menangguhkan tindakan yang sudah boleh diambil.

Perkara 7(1) Perlembagaan tetap mesti dihormati. Seseorang tidak boleh dihukum bagi perbuatan yang belum boleh dihukum ketika dilakukan, atau dikenakan hukuman lebih berat daripada yang tersedia ketika kesalahan dilakukan.

Maka, pendakwaan bagi perbuatan lampau mesti mempunyai asas undang-undang jenayah yang terpakai pada masa itu.

Tegas bukan bererti membuta tuli. Kita mahu tindakan yang sah dan kes yang mampu bertahan di mahkamah. Tetapi tertib undang-undang jangan dijadikan alasan untuk kelewatan yang tidak berkesudahan.

Ukuran kesungguhan kerajaan bukan sekadar jumlah mesyuarat, operasi atau kenyataan media. Kita hendak tahu pencemaran apa yang berjaya dicegah, siapa yang dipertanggungjawabkan berdasarkan bukti, dan bagaimana orang yang terjejas dibantu.

Sudah-sudahlah memuji ketabahan rakyat kalau ketabahan itu akhirnya dijadikan alasan untuk meminta mereka menanggung lebih banyak lagi. Rakyat boleh bersabar. Tetapi kesabaran rakyat bukan lesen untuk mencemar.

Jangan sampai apabila langit kembali cerah, tuntutan terhadap pencemar pun turut hilang. Hujan boleh membersihkan udara. Hujan tidak boleh mengambil alih tugas kerajaan menguatkuasakan undang-undang.

Artikel ini merupakan pandangan peribadi penulis dan tidak semestinya mewakili pandangan mahu pun pendirian rasmi RTM.

Prof. Madya Dr. Shahrul Mizan Ismail
Fakulti Undang-Undang
Universiti Kebangsaan Malaysia
E-mel: shahrulmizan@ukm.edu.my