Baka berkualiti, benih unggul jamin keterjaminan akuakultur negara

SAUDARA PENGARANG

Isu keterjaminan makanan terus menjadi agenda paling kritikal negara dalam mendepani fasa ketidaktentuan iklim global dan geopolitik dunia.

Walaupun tumpuan sering diberikan kepada sektor padi dan ternakan ruminan, satu lagi lubuk protein yang tidak boleh dipandang sepi ialah sektor perikanan dan akuakultur.

Bagi memenuhi permintaan domestik yang kian meningkat dan mengurangkan kebergantungan kepada rantaian bekalan luar, Malaysia tiada pilihan lain melainkan beralih sepenuhnya kepada penggunaan baka dan benih akuakultur berkualiti tinggi.

Benih yang unggul bukan lagi satu kelebihan pilihan (luxury), tetapi merupakan senjata utama rantaian bekalan makanan negara.

Status Semasa: Potensi Besar, Lonjakan Berterusan

Sektor akuakultur di Malaysia kini menyumbang hampir 30 peratus daripada keseluruhan pengeluaran perikanan negara.

Menurut unjuran Jabatan Perikanan Malaysia, subsektor ini dijangka terus memikul tanggungjawab besar apabila hasil tangkapan laut (perikanan tangkapan) semakin mencapai tahap tepu akibat isu terlebih tangkap dan kemusnahan habitat semulajadi.

Spesies seperti ikan tilapia, patin, siakap, udang harimau, dan udang putih menjadi teras kepada industri ini.

Bagaimanapun, untuk melonjakkan volum pengeluaran ke tahap maksimum bagi menampung keperluan 34 juta rakyat Malaysia, asas kepada ekosistem ini iaitu kualiti benih dan induk (broodstock) mesti diperkukuhkan terlebih dahulu.

Masalah Di Hadapan: Isu Genetik dan Kebosanan Baka

Di sebalik angka pertumbuhan yang positif, industri akuakultur tempatan masih dibayangi beberapa kekangan kritikal:

1. Kemerosotan Genetik (Inbreeding Depression)

Banyak pusat penetasan (hatchery) swasta berskala kecil masih menggunakan induk ikan yang sama berulang kali tanpa pengurusan genetik yang sistematik.

Ini menyebabkan benih ikan yang dihasilkan mudah diserang penyakit, mempunyai kadar pertumbuhan yang perlahan, dan kadar kematian yang tinggi.

2. Kebergantungan Benih Import

Bagi spesies premium tertentu seperti siakap dan udang, Malaysia masih bergantung kepada import induk dan benih dari luar negara. Jika berlaku sekatan logistik global, rantaian pengeluaran tempatan akan lumpuh seketika.

3. Kos Input Tinggi

Kelemahan kualiti benih dibebankan lagi dengan kos makanan rumusan ikan yang tinggi, menyebabkan margin keuntungan penternak tempatan semakin terhimpit.

Langkah Diperlukan: Pemerkasaan R&D dan Sinergi Industri

Bagi mengatasi kemelut ini, pendekatan serampang dua mata yang melibatkan intervensi teknologi dan dasar perlu dilaksanakan secara agresif. Antaranya ialah:

1. Mewujudkan Pusat Repositori dan Bank Genetik Negara

Mewujudkan pangkalan data dan pusat penyimpanan sperma serta tisu ikan (cryopreservation) untuk mengekalkan ketulenan baka premium.

2. Pembiakbakaan Terpilih (Selective Breeding)

Menggunakan teknologi penanda molekul untuk memilih induk yang mempunyai gen ketahanan penyakit tinggi dan kadar tumbesaran cepat (FCR – Feed Conversion Ratio yang efisien).

3. Sijil Kualiti Benih

Memperketat penguatkuasaan skim pensijilan bagi pusat penetasan tempatan bagi memastikan hanya benih gred ‘A’ sahaja yang dipasarkan kepada penternak.

Inovasi Akuakultur Tempatan

Dalam memacu langkah-langkah ini, institusi penyelidikan tempatan terutamanya Universiti Putra Malaysia (UPM) memainkan peranan yang sangat impresif melalui pelbagai inovasi translasional mereka:

1. Projek Tilapia ‘Putra Red’

Melalui Jabatan Akuakultur, Fakulti Pertanian UPM, para penyelidik telah membangunkan baka ikan Tilapia Putra Red.

Menggunakan kepakaran genetik, mereka mengacukkan ikan Tilapia merah tempatan dengan baka Tilapia GIFT (Genetically Improved Farmed Tilapia) dari WorldFish Centre.

Hasilnya ialah generasi tilapia baharu yang mempunyai isi yang padat, pertumbuhan lebih cepat, dan warna merah yang lebih cerah tanpa tompok hitam, sekali gus menaikkan nilai pasaran penternak.

2. Inisiatif Impak Tinggi I-AQUAS UPM

Institut Antarabangsa Akuakultur dan Sains Akuatik (I-AQUAS) UPM pula baru-baru ini melakar kejayaan besar melalui program pembenihan komersial spesies bernilai tinggi seperti Ketam Renjong (Portunus pelagicus).

UPM bukan sahaja berjaya menghasilkan benih berkualiti tinggi yang memendekkan tempoh pembesaran, malah bertindak melepaskan ratusan ribu benih ini ke perairan pesisir pantai untuk memperkayakan kembali stok semulajadi dan membantu ekonomi nelayan setempat.

Bukan itu sahaja, UPM menerusi Blueprint Keterjaminan Makanan UPM 2025–2027 kini sedang menggerakkan fasa operasi Pusat Benih Negara yang memfokuskan kepada repositori baka komersial dan latihan pembenihan tropika serantau.

Hala Tuju Masa Depan: Ke Arah Kemandirian Protein Negara

Hala tuju akuakultur Malaysia pasca-2026 wajib berpaksikan teknologi bioteknologi maju dan kelestarian alam sekitar.

Penggunaan teknologi penuntingan gen (gene editing) yang selamat, automasi pusat penetasan berasaskan IoT, serta integrasi pemakanan khusus seperti teknologi makanan ikan premium yang turut dipelopori UPM akan membentuk ekosistem akuakultur pintar.

Kesimpulannya, keterjaminan makanan negara tidak akan tercapai sekiranya kita sekadar memfokuskan kepada keluasan kolam penternakan tanpa mempedulikan apa yang dimasukkan ke dalam kolam tersebut. Benih dan baka yang berkualiti tinggi adalah “cip mikro” kepada komputer industri makanan.

Melalui gandingan padu antara hasil penyelidikan universiti seperti UPM, sokongan dana kerajaan, dan penerimaan terbuka para penternak, Malaysia mampu membina benteng sekuriti makanan yang kebal, lestari, dan mandiri untuk generasi akan datang.

Artikel ini merupakan pandangan peribadi penulis dan tidak semestinya mewakili pandangan mahu pun pendirian rasmi RTM.

Prof. Madya Dr. Yuzine Esa
Pensyarah, Jabatan Akuakultur
Fakulti Pertanian
Univeristi Putra Malaysia
E-mel: yuzine@upm.edu.my