Memperkasa murid dengan kemahiran keselamatan diri

SAUDARA PENGARANG

Apabila kanak-kanak terlibat dalam ekspedisi yang mencabar, perbincangan mudah tertumpu kepada sama ada mereka patut dibawa atau tidak. Soalan itu wajar, tetapi ia bukan satu-satunya pengajaran daripada kisah Gunung Gerah.

Kita juga perlu bertanya sama ada murid yang tidak pernah menjejakkan kaki ke hutan sudah mempunyai kemahiran asas untuk mengenali bahaya, mendapatkan bantuan dan membuat keputusan yang selamat apabila berlaku kecemasan.

Penemuan enam individu yang dilaporkan hilang di Gunung Gerah, termasuk dua kanak-kanak, disambut dengan rasa lega. Laporan mengenai isyarat asap yang membantu pasukan mencari dan menyelamat mengesan lokasi mereka turut mengingatkan kita tentang pentingnya komunikasi apabila seseorang berada dalam kesusahan.

Namun, kisah ini tidak perlu dijadikan ukuran sama ada sesebuah keluarga patut membawa anak menyertai aktiviti lasak. Setiap keluarga mempunyai pertimbangan sendiri, dan kita tidak mempunyai asas untuk membuat kesimpulan tentang persediaan mereka hanya daripada laporan berita.

Yang lebih menarik perhatian saya sebagai pendidik ialah persoalan tentang peluang belajar.

Berapa ramai murid yang pernah mempelajari perkara asas yang boleh membantu mereka apabila terpisah daripada kumpulan, berada di tempat yang tidak dikenali atau perlu mendapatkan bantuan dalam keadaan cemas? Kemahiran seperti ini mempunyai kegunaan yang jauh melangkaui aktiviti hutan.

Kemahiran yang Dekat dengan Kehidupan Murid

Murid tidak perlu mengalami kecemasan sebenar untuk belajar menyampaikan maklumat dengan jelas atau memahami bila mereka perlu mendapatkan bantuan. Pengetahuan ini boleh diperkenalkan melalui latihan yang terkawal, sesuai dengan usia dan dekat dengan situasi yang mungkin mereka hadapi.

Bayangkan seorang murid terpisah daripada kumpulannya ketika aktiviti kokurikulum, perhimpunan atau program sekolah yang berlangsung di kawasan sesak.

Perkara yang kita mahu dia tahu bukanlah cara menunjukkan keberanian, tetapi bagaimana mengenali keadaan yang tidak selamat, mendapatkan bantuan daripada orang dewasa yang bertanggungjawab dan menyampaikan maklumat yang diperlukan.

Dalam keadaan lain, seorang murid mungkin perlu memahami bahawa tindakan paling bijak ialah kekal bersama kumpulan dan menunggu arahan.

Di sinilah pendidikan keselamatan perlu dibezakan daripada latihan survival yang terlalu berorientasikan pengalaman lasak. Yang lebih munasabah ialah memastikan murid mempunyai pengetahuan asas yang boleh digunakan dalam kehidupan biasa. Kecemasan boleh berlaku ketika lawatan, aktiviti sukan, perjalanan atau apabila seseorang berada di tempat yang tidak dikenali.

Perkara pertama yang wajar dipelajari ialah mengenali bahaya dan membuat keputusan yang selamat. Murid perlu memahami bahawa tidak semua keadaan boleh diselesaikan dengan meneruskan perjalanan atau mencuba sesuatu sendiri. Ada masanya mereka perlu berhenti, menjauhkan diri daripada keadaan yang berisiko dan mendapatkan bantuan.

Pengetahuan seperti ini membantu mereka memahami batas kemampuan sendiri, tanpa menjadikan rasa takut sebagai tujuan pembelajaran.

Perkara kedua ialah komunikasi. Dalam kecemasan, maklumat yang jelas boleh membantu orang lain memahami keadaan dan menentukan bantuan yang diperlukan. Murid boleh belajar siapa yang patut dihubungi, bagaimana menerangkan lokasi yang diketahui dan mengapa mereka perlu memberikan maklumat yang tepat.

Kisah Gunung Gerah boleh digunakan untuk membuka perbincangan tentang kepentingan komunikasi, tanpa menjadikan isyarat asap sebagai kemahiran yang perlu dipraktikkan oleh kanak-kanak.

Perkara ketiga ialah menjaga keselamatan diri sementara menunggu bantuan. Ini termasuk memahami kepentingan kekal bersama kumpulan, mengikuti arahan pihak yang bertanggungjawab dan mengenali keadaan yang memerlukan bantuan perubatan.

Pengetahuan pertolongan cemas yang sesuai dengan usia juga boleh diperkenalkan melalui latihan yang dikendalikan oleh pihak bertauliah.

Tujuannya bukan supaya murid mengambil alih tugas penyelamat, tetapi supaya mereka memahami tindakan yang sesuai ketika bantuan sedang diperoleh.

Ketiga-tiga keupayaan ini tidak menjadikan seseorang murid pakar survival. Ia memberikan asas untuk bertindak dengan lebih teratur apabila keadaan tidak berjalan seperti dirancang. Dalam banyak situasi, kemampuan mengenali batas diri dan meminta bantuan lebih penting daripada mengetahui teknik yang rumit.

Kekuatan yang Sudah Tersedia

Sebenarnya, Malaysia tidak bermula dari kosong. Dalam Pengakap, murid berpeluang mempelajari kemahiran seperti pertolongan cemas dan perkhemahan melalui skim latihan yang tersusun.

Aktiviti seperti ini mempunyai nilai pendidikan yang tersendiri kerana murid belajar melalui pengalaman, kerjasama dan tanggungjawab terhadap kumpulan. Sebahagian pengetahuan yang diperoleh juga mempunyai kegunaan di luar aktiviti perkhemahan.

Radio amatur pula menawarkan satu lagi ruang pembelajaran, khususnya dalam komunikasi tanpa wayar, elektronik dan STEM. Inisiatif seperti Amateur Radio in School (ARiS) memperlihatkan bagaimana bidang ini boleh diperkenalkan kepada murid melalui persekitaran sekolah.

Pengenalan pensijilan radio amatur Kelas C oleh Suruhanjaya Komunikasi dan Multimedia Malaysia (MCMC), yang menetapkan umur minimum 12 tahun, turut membuka ruang penglibatan golongan lebih muda dalam bidang tersebut.

Namun, untuk tujuan pendidikan keselamatan, murid tidak semestinya perlu menjadi pengendali radio amatur. Mereka boleh terlebih dahulu memahami mengapa komunikasi penting, bagaimana maklumat kecemasan disampaikan dan mengapa kita tidak boleh menganggap telefon sentiasa menjadi satu-satunya pilihan.

Bagi yang berminat, pembelajaran boleh diteruskan melalui program radio amatur yang sesuai, dengan bimbingan dan mengikut peraturan yang berkuat kuasa.

Pengakap dan radio amatur mempunyai kekuatan masing-masing. Yang wajar kita fikirkan ialah bagaimana manfaat kemahiran asas yang relevan dapat diperluas kepada murid lain.

Tidak semua murid memilih Pengakap atau berpeluang menyertai program radio amatur. Ada yang memilih unit beruniform lain, sukan, persatuan akademik atau aktiviti yang lebih sesuai dengan minat dan kemampuan mereka.

Persoalannya bukan sama ada pilihan itu kurang baik. Kita juga tidak boleh mengandaikan murid yang bukan Pengakap langsung tidak menerima latihan keselamatan. Banyak sekolah sudah mempunyai aktiviti dan prosedur masing-masing.

Sebaliknya, persoalan yang lebih membina ialah bagaimana peluang mempelajari kemahiran keselamatan asas dapat diperkukuh secara konsisten, tanpa bergantung pada penyertaan dalam program tertentu.

Malaysia juga sudah mempunyai pengalaman dalam pendidikan kesiapsiagaan bencana di sekolah. Program #BencanaReady, yang dilaksanakan melalui kerjasama UNICEF Malaysia dengan Kementerian Pendidikan dan Agensi Pengurusan Bencana Negara, memperlihatkan bahawa pembelajaran boleh dibina melalui latihan guru dan modul murid.

Laporan UNICEF Malaysia bagi 2025 menyatakan program itu telah mencapai 45,000 murid di kawasan berisiko. Pengalaman seperti ini wajar dimanfaatkan apabila kita membincangkan cara memperkukuh pendidikan keselamatan secara lebih menyeluruh.

Satu Kerangka untuk Semua Murid

Pada peringkat nasional, kami mencadangkan agar Kementerian Pendidikan Malaysia (KPM) meneliti kemungkinan mewujudkan satu kerangka kemahiran keselamatan asas yang boleh dipelajari oleh semua murid, tanpa mengira pilihan kokurikulum mereka. Kerangka ini tidak semestinya memerlukan mata pelajaran baharu.

Sebaliknya, ia boleh menyelaraskan pembelajaran yang sudah wujud, sama ada di peringkat kokurikulum atau melalui program kesedaran berkala, serta memanfaatkan pendidikan kesihatan, latihan keselamatan dan program kesiapsiagaan bencana.

Tumpuannya boleh diberikan kepada tiga keupayaan yang telah dibincangkan: mengenali bahaya dan membuat keputusan yang selamat, mendapatkan bantuan serta menyampaikan maklumat kecemasan dengan jelas, dan menjaga keselamatan diri sementara menunggu bantuan.

Kandungannya perlu disesuaikan dengan usia, tahap perkembangan dan keperluan murid. Apa yang sesuai untuk murid sekolah rendah tentu tidak semestinya sama dengan latihan untuk murid sekolah menengah.

KPM boleh memanfaatkan pengalaman Pengakap, radio amatur, Bulan Sabit Merah, St John Ambulans dan agensi pengurusan bencana untuk membangunkan bahan latihan yang sesuai. Ini bukan bermaksud semua murid perlu menyertai unit tertentu atau memiliki peralatan radio.

Sebaliknya, kepakaran yang sudah ada boleh membantu memperluas manfaat pembelajaran kepada murid lain, sambil mengekalkan kekuatan program masing-masing.

Pelaksanaan juga boleh dimulakan melalui projek rintis di sekolah yang berbeza latar, sebelum diperluas berdasarkan penilaian. Sekolah di kawasan bandar, pedalaman atau kawasan berisiko bencana mungkin mempunyai keperluan yang tidak sama. Murid yang mempunyai ketidakupayaan juga perlu mendapat peluang pembelajaran yang sesuai.

Oleh itu, matlamat nasional tidak semestinya bermaksud semua sekolah menjalankan aktiviti yang serupa, tetapi setiap murid mendapat akses kepada pengetahuan keselamatan asas yang relevan.

Yang perlu diberi perhatian ialah bagaimana pembelajaran itu dinilai. Kehadiran dalam program belum tentu menunjukkan seseorang murid tahu apa yang perlu dilakukan apabila berdepan situasi sebenar.

Adakah mereka tahu siapa yang perlu dihubungi? Bolehkah mereka menerangkan keadaan dengan jelas? Adakah mereka dapat mengenali tindakan yang tidak selamat apabila diberikan satu situasi untuk dibincangkan?

Penilaian seperti ini tidak perlu menjadi peperiksaan yang menakutkan. Ia boleh dibuat melalui simulasi, perbincangan situasi dan latihan yang dikendalikan oleh guru atau pihak bertauliah.

Murid boleh belajar daripada kesilapan dalam persekitaran yang selamat. Bagi sekolah yang sudah mempunyai pendekatan berkesan, pengalaman tersebut boleh dikongsi dan disesuaikan untuk kegunaan yang lebih luas.

Dalam masa yang sama, tanggungjawab keselamatan tidak boleh dipindahkan kepada kanak-kanak. Guru, ibu bapa, penganjur aktiviti dan pihak berkuasa tetap mempunyai peranan utama dalam memastikan persekitaran yang selamat.

Pendidikan keselamatan bertujuan membantu murid memahami tindakan yang sesuai sementara bantuan diperoleh, bukannya menjadikan mereka penyelamat kecil yang perlu menyelesaikan segala-galanya sendiri.

Peranan keluarga dan komuniti juga penting. Apa yang dipelajari di sekolah akan lebih bermakna apabila dapat dibincangkan semula di rumah.

Murid boleh mengenali orang dewasa yang boleh dihubungi, memahami rancangan keselamatan keluarga dan mengetahui bahawa meminta bantuan ialah tindakan yang wajar apabila berdepan kesusahan.

Sekolah menyediakan asas, manakala keluarga dan komuniti membantu menjadikan pengetahuan itu sebahagian daripada kehidupan.

Akhirnya, kisah Gunung Gerah mengingatkan kita bahawa persediaan mempunyai nilai sebelum sesuatu kecemasan berlaku. Pengakap, radio amatur dan pendidikan kesiapsiagaan bencana masing-masing boleh menyumbang kepada usaha tersebut.

Cabaran yang lebih besar ialah bagaimana manfaat kemahiran asas ini dapat diperluas supaya peluang belajar tidak terlalu bergantung pada pilihan kokurikulum atau penyertaan dalam program tertentu.

Ukuran kesiapsiagaan murid bukanlah sejauh mana mereka pernah menyertai aktiviti lasak, tetapi sejauh mana mereka mempunyai pengetahuan untuk mengenali bahaya, mendapatkan bantuan dan menjaga keselamatan diri apabila berdepan keadaan yang tidak dijangka.

Kemahiran keselamatan asas wajar menjadi bekalan setiap murid, bukan hanya kelebihan mereka yang berpeluang menyertai program tertentu.

Artikel ini merupakan pandangan peribadi penulis dan tidak semestinya mewakili pandangan mahu pun pendirian rasmi RTM.

Siti Hajar Abd Aziz
Pensyarah Kanan
Fakulti Komunikasi dan Pengajian Media
Universiti Teknologi MARA Cawangan Melaka
Kampus Alor Gajah, Melaka
Emel: shajar_aziz@uitm.edu.my